Przejdź do treści
Menu

Poradnik dla przedsiębiorców

Rezerwa na należności — odpis najpóźniej na dzień bilansowy

Wojciech MatułaAktualizacja: 7 min czytania

Rezerwa na należności to potoczna nazwa odpisu aktualizującego wartość należności. Zgodnie z ustawą o rachunkowości odpis uwzględnia prawdopodobieństwo otrzymania zapłaty. Kiedy trzeba go ustalić, jak wpływa na wycenę i gdzie trafia w księgach?
Źródło: Ustawa o rachunkowości, art. 3 ust. 1 pkt 21 i art. 35b, tekst jednolity z 2026 r. ([eli.gov.pl](eli.gov.pl – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/T/D20260522L.pdf).

Czym jest odpis aktualizujący należności i jak wpływa na ich wycenę?

Odpis zmniejsza wartość księgową należności o kwotę, której firma nie spodziewa się odzyskać. Nie usuwa jednak długu z ksiąg. Kwota dochodzona od dłużnika również pozostaje bez zmian.
Źródło: Ustawa o rachunkowości, art. 35b; zasady rachunkowości opublikowane na gov.pl ([eli.gov.pl](eli.gov.pl – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/T/D20260522L.pdf).

Odpisy trzeba utworzyć najpóźniej na dzień bilansowy. Zależnie od rodzaju należności obciążają one pozostałe koszty operacyjne albo koszty finansowe. O przypisaniu do właściwej kategorii kosztów mówi art. 35b ust. 2 ustawy o rachunkowości (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

Jak zaksięgować utworzenie, zwiększenie i rozwiązanie odpisu aktualizującego należności?

Odpis zaksięguj na koncie 290 „Odpisy aktualizujące należności”. Konto kosztowe wybierz według rodzaju należności. W jednostce budżetowej odpis dotyczący należności operacyjnej możesz zapisać: Wn 761, Ma 290 (Źródło: Plan kont dla jednostek budżetowych, Dz.U. 2026 poz. 909 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/909/text/O/D20260909.pdf).

  • Utworzenie lub zwiększenie odpisu ujmij po stronie Ma konta 290 oraz po stronie Wn właściwego konta kosztowego. Źródło: Główny Inspektorat Pracy, zasady ewidencji konta 290 ([gov.pl](gov.pl – gov.pl/attachment/d603c19f-0f83-4c6d-b700-02671c3d5ea2).
  • Zmniejszenie lub rozwiązanie odpisu ujmij po stronie Wn konta 290. Konto przeciwstawne zależy od przyczyny zmniejszenia.
  • Należność umorzona, przedawniona lub nieściągalna zmniejsza wcześniej utworzony odpis. Pozostałą część ujmij w odpowiednich kosztach, gdy odpis nie obejmował całej należności.

Poniższa tabela zestawia konta kosztowe z rodzajem należności budżetowej. W planie kont jednostek budżetowych konto 761 oznacza pozostałe koszty operacyjne, a konto 751 – koszty finansowe (Źródło: Plan kont dla jednostek budżetowych, Dz.U. 2026 poz. 909 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/909/text/O/D20260909.pdf).

Rodzaj należności Konto kosztowe
Należność budżetowa 761 „Pozostałe koszty operacyjne”
Przypisane odsetki od należności budżetowej 751 „Koszty finansowe”

Jak obliczyć wysokość odpisu aktualizującego należności?

Do obliczenia odpisu możesz wykorzystać dane o należnościach, których firma wcześniej nie odzyskała. Historyczny wskaźnik nieściągalności otrzymasz, dzieląc ich kwotę przez wartość należności objętych analizą. Wynik pomnóż przez 100% (Źródło: M. Cieślak, J. Kubiak, „Należności i zobowiązania handlowe w rachunkowości i finansach” – wydawnictworys.com/media/products/9def09884bfe6ad6c49b828a2916c435).

  • Wskaźnik odpisu wyznacz na podstawie historycznej wartości nieodzyskanych należności i wartości należności przyjętych do analizy. Przy wyborze zaległych pozycji zastosuj próg przeterminowania ponad 1 rok.
  • Odpis procentowy oblicz, mnożąc wskaźnik przez saldo należności na dzień bilansowy. Uwzględnij w nim zarówno należności bieżące, jak i przeterminowane.
  • Przykład obliczenia: firma nie odzyskała 2 000 zł z analizowanych 10 000 zł, co daje wskaźnik 20%. Przy saldzie 50 000 zł odpis wynosi 10 000 zł. Źródło: A. Wikarczyk, „Należności przeterminowane i ich odpisy jako rachunkowy wyraz powstałej odpowiedzialności kontraktowej” ([dbc.wroc.pl](dbc.wroc.pl – dbc.wroc.pl/Content/121079/Wikarczyk_Naleznosci_przeterminowane_i_ich_odpisy.pdf).

Jak ująć odpis od należności przekazanych do faktoringu?

Przy faktoringu najpierw sprawdź, kto ponosi ryzyko, że odbiorca nie zapłaci za przekazaną fakturę. Od tego zależy ocena odpisu. Pkt 3.2.6 MSSF 9 określa skutki przekazania zasadniczo całego ryzyka i korzyści. W takim przypadku zaprzestaje się ujmowania przeniesionego aktywa finansowego (Źródło: MSSF 9, rozporządzenie Komisji (UE) 2016/2067 – eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX%3A32016R2067).

Poniższa tabela wskazuje, co sprawdzić w umowie faktoringowej. Pokazuje też, jak ocenić należność po przekazaniu faktury.

Sytuacja Ocena
Umowa faktoringowa Sprawdź, kto poniesie stratę, jeśli odbiorca nie zapłaci, i czy faktor ma prawo regresu wobec Twojej firmy.
Należność pozostająca w księgach Oceń potrzebę odpisu, jeżeli firma nadal ponosi ryzyko nieściągalności.
Należność usunięta z ksiąg Nie wyceniaj jej dalej przez odpis od tej należności. Osobno oceń zobowiązania wynikające z umowy.

Kiedy można rozwiązać odpis aktualizujący należności?

Rozwiąż odpis, gdy znika przyczyna jego utworzenia – na przykład dłużnik spłaca należność. Zmniejsz go tylko o tę część, której odzyskanie nie budzi już zastrzeżeń. Zachowaj dokument potwierdzający spłatę lub inną zmianę sytuacji dłużnika.
Źródło: Ustawa o rachunkowości, art. 35c i art. 21, tekst jednolity z 2026 r. ([eli.gov.pl](eli.gov.pl – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/T/D20260522L.pdf).

Po uwzględnieniu odpisu księgi pokazują część należności, którą firma spodziewa się odzyskać. Art. 28 ust. 1 pkt 7 ustawy nakazuje ostrożną wycenę należności. Wartość po uwzględnieniu ryzyka to kwota wymaganej zapłaty pomniejszona o odpis (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

W skrócie: odpis zmienia wycenę należności, nie zaś wysokość długu ani prawo do jego dochodzenia.

Czym jest rezerwa na należności i po co się ją tworzy?

Firma może nie otrzymać od kontrahenta pełnej zapłaty. To ryzyko ujmuje w rachunkowości przez odpis, potocznie nazywany rezerwą na należności. Nie jest to rezerwa na zobowiązania, która dotyczy przyszłych wydatków firmy. Ustawa rozróżnia odpisy aktualizujące należności z art. 35b i rezerwy na przyszłe zobowiązania z art. 35d (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

Odpis chroni przed zawyżeniem aktywów i wyniku finansowego, gdy odzyskanie zapłaty jest zagrożone. Nie zwalnia przy tym dłużnika z płatności. Firma nie musi też rezygnować z dochodzenia długu. Art. 35b ust. 3 wskazuje osobno, że należności umorzone, przedawnione lub nieściągalne zmniejszają wcześniej utworzone odpisy (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

Firma zachowuje prawo do dochodzenia należności, choć w sprawozdaniu uwzględnia ryzyko braku zapłaty. Spór o roszczenie również ma znaczenie dla wyceny. Art. 35b ust. 1 pkt 3 obejmuje oceną pod kątem odpisu także należności kwestionowane przez dłużnika (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

Różnica jest prosta: odpis dotyczy ryzyka braku zapłaty, a rezerwa na zobowiązania – przyszłych wydatków firmy.

Zagrożone należności i skutki zaniżenia rezerwy na należności

Zagrożone należności trzeba ocenić pod kątem odpisu. Zbyt niski odpis zawyża ich wartość w księgach. Spór z dłużnikiem lub opóźnienie płatności sygnalizuje ryzyko, ale sprawdź też gwarancję i inne zabezpieczenia. Dla należności wskazanych w art. 35b ust. 1 pkt 3 odpis ustala się do wysokości niepokrytej zabezpieczeniem (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

Zabezpieczenie należności ogranicza kwotę, którą trzeba ocenić pod kątem odpisu. Jeśli należność wynosi 12 000 zł, a skuteczna gwarancja obejmuje 7 000 zł, do oceny pozostaje 5 000 zł. Znaczenie ma więc zakres faktycznej ochrony przed stratą.
Źródło: Ustawa o rachunkowości, art. 35b ust. 1 pkt 1 i 3, tekst jednolity z 2026 r. ([eli.gov.pl](eli.gov.pl – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/T/D20260522L.pdf).

Jak rozpoznać należności zagrożone nieściągalnością, które wymagają odpisu?

Należności zagrożone nieściągalnością rozpoznawaj na podstawie sytuacji dłużnika i przebiegu płatności. Oceń też, czy odzyskanie długu jest realne. Art. 35b ust. 1 pkt 1 wymienia wśród należności wymagających takiej oceny wierzytelności od dłużników w likwidacji lub upadłości (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

  • Należność kwestionowana przez dłużnika wymaga sprawdzenia zakresu sporu oraz dokumentów potwierdzających roszczenie.
  • Należność przeterminowana wymaga oceny historii płatności, odpowiedzi dłużnika i podjętych działań windykacyjnych.
  • Należność o znacznym prawdopodobieństwie nieściągalności obejmij odpisem w wiarygodnie oszacowanej wysokości. Zrób to także wtedy, gdy termin płatności jeszcze nie minął. Źródło: Ustawa o rachunkowości, art. 35b ust. 1 pkt 5, tekst jednolity z 2026 r. ([eli.gov.pl](eli.gov.pl – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/T/D20260522L.pdf).

Wysokość odpisu powiąż z zagrożoną kwotą, nie tylko z czasem opóźnienia. Art. 35b ust. 1 pkt 3 wymaga również oceny sytuacji majątkowej i finansowej dłużnika. Sprawdź przy tym prawdopodobieństwo spłaty pełnej kwoty (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

Samo opóźnienie nie przesądza o wysokości odpisu. Liczą się zagrożona kwota i realna możliwość jej odzyskania.

Kiedy ustalać odpis dla każdej należności osobno, a kiedy dla całej grupy?

Gdy znasz sytuację konkretnego dłużnika, ustal odpis osobno dla jego należności. Ocenę grupową stosuj do należności o podobnym ryzyku, korzystając ze wspólnych danych. Art. 35b ust. 1 pkt 3 odnosi ocenę do sytuacji dłużnika, a pkt 5 dopuszcza wiarygodnie oszacowany odpis ogólny (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

Tabela porównuje obie metody: podstawę oceny i ograniczenia każdej z nich. Porównanie opiera się na art. 35b ust. 1. Pkt 3 dotyczy konkretnej należności, a pkt 5 dopuszcza także odpis ogólny (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

Metoda Podstawa oceny Ograniczenie
Ocena indywidualna Informacje o konkretnej należności i dłużniku Nie służy do zbiorczej oceny podobnych należności.
Ocena grupowa Wspólne cechy ryzyka należności Nie zastępuje oceny znanego ryzyka dotyczącego konkretnego dłużnika.

W polityce rachunkowości opisz sposób ustalania odpisów i stosuj go konsekwentnie w kolejnych okresach obrachunkowych. Metodę dobierz do tego, czy ryzyko dotyczy konkretnej należności, czy podobnej grupy. Art. 10 ust. 1 pkt 2 dotyczy dokumentowania metod wyceny. Art. 5 ust. 1 wymaga ciągłości ich stosowania (Źródło: Ustawa o rachunkowości, tekst jednolity, Dz.U. 2026 poz. 522 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2026/522/text/O/D20260522.pdf).

W praktyce wybierasz między oceną konkretnego dłużnika a oceną wspólnego ryzyka podobnych należności.

Ceny i warunki sprawdzone u źródeł: listopad 2026.

Stan prawny na: listopad 2026.

Pomoc w wyborze faktoringu

Porównaj finansowanie dla swojej firmy

Zostaw kontakt i opisz, czego potrzebujesz. Pomożemy Ci porównać warunki dostępnych ofert.

Poproś o pomoc w wyborze →
Bezpłatne zapytanie · bez zobowiązań · decyzję o finansowaniu podejmuje faktor