Biegły rewident — co robi i kiedy badanie jest obowiązkowe?

Biegły rewident sprawdza sprawozdania finansowe, ocenia ich rzetelność i wydaje opinię oraz sprawozdanie z badania. Ustala, czy dane finansowe jasno pokazują sytuację firmy i czy są zgodne z przepisami. Z usług audytora korzystają zarówno podmioty objęte obowiązkowym badaniem, jak i firmy, które chcą potwierdzić wiarygodność swoich danych.

Obowiązkowe badanie obejmuje m.in. jednostki, które w poprzednim roku spełniły co najmniej dwa z trzech progów z art. 64 ustawy o rachunkowości. Ten przepis wskazuje moment, w którym audyt przestaje być wyborem. Wtedy staje się obowiązkiem. Ustawa o rachunkowości (art. (Źródło: 64) – isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20230000120/U/D20230120Lj.pdf)

Czym są obowiązki i kwalifikacje biegłego rewidenta?

Biegły rewident weryfikuje sprawozdania finansowe, analizuje ryzyka oraz ocenia dokumentację i dowody badania. Następnie formułuje końcowy wniosek. Celem tej pracy jest potwierdzenie, że sprawozdanie finansowe rzetelnie pokazuje sytuację firmy. Musi też spełniać obowiązujące standardy. Zakres tych zadań określa art. 83 ustawy o biegłych rewidentach. Przepis wymaga sporządzenia pisemnego sprawozdania z badania zgodnie z krajowymi standardami. Ustawa o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (art. (Źródło: 83) – eli.gov.pl/api/acts/DU/2017/1089/text.html)

Audytor działa na podstawie uprawnień zawodowych oraz zasad etyki, niezależności i odpowiedzialności. Nie może łączyć badania z rolą, która podważa bezstronność oceny. Tę zasadę wzmacnia art. 75 ustawy. Zakazuje on ingerowania w badanie w sposób zagrażający niezależności i obiektywizmowi biegłego rewidenta. Ustawa o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (art. (Źródło: 75) – eli.gov.pl/api/acts/DU/2017/1089/text.html)

W skrócie: rola biegłego rewidenta łączy wiedzę techniczną z pełną bezstronnością.

Uzyskanie tytułu wymaga przejścia formalnej ścieżki: nauki, praktyki i wpisu do rejestru. Sam tytuł nie oznacza tylko doświadczenia w finansach. Potwierdza też uprawnienia do prowadzenia ustawowego badania. W praktyce warto odróżnić biegłego rewidenta od księgowego, doradcy podatkowego i kontrolera finansowego. Każdy z tych specjalistów odpowiada za inny zakres pracy (Źródło: Ministerstwo Finansów, „Uprawnienia biegłego rewidenta” – gov.pl/web/finanse/uprawnienia-bieglego-rewidenta).

Obowiązki biegłego rewidenta łączą kontrolę jakości danych finansowych z odpowiedzialnością za wydaną opinię. Za treść opinii odpowiada on zawodowo także na gruncie art. 83 ustawy. Przepis określa obowiązkowe wymogi sprawozdania z badania. To oznacza jedno: podpis pod dokumentem ma konkretną wagę prawną. Ustawa o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (art. (Źródło: 83) – eli.gov.pl/api/acts/DU/2017/1089/text.html)

Jakie kwalifikacje i uprawnienia musi mieć biegły rewident?

Biegły rewident musi mieć formalne uprawnienia zawodowe do badania sprawozdań finansowych oraz wpis do właściwego rejestru. Samo wykształcenie ekonomiczne albo doświadczenie w księgowości nie daje prawa do podpisania opinii z badania. Aby zdobyć uprawnienia, trzeba zdać egzamin dyplomowy, odbyć praktykę i aplikację. Następnie należy złożyć wniosek o wpis do rejestru. (Źródło: PIBR – Informacje dla kandydatów na biegłych rewidentów – pibr.org.pl/pl/informacje-dla-kandydatow#egzaminy)

Audytor zna rachunkowość, rewizję finansową, analizę ryzyka, procedury audytowe oraz przepisy dotyczące sprawozdawczości. Ocenia też istotność, czyli poziom błędu, który może wpłynąć na decyzje użytkownika sprawozdania. Analizuje również ryzyko badania, czyli możliwość wydania niewłaściwej opinii. Dla firmy oznacza to współpracę ze specjalistą, który ocenia nie tylko bilans i rachunek wyników. Sprawdza też wiarygodność całego systemu raportowania.

Jaką opinię i jakie raporty sporządza biegły rewident po badaniu?

Po zakończeniu badania biegły rewident sporządza opinię oraz sprawozdanie z badania. Opinia odpowiada na pytanie, czy sprawozdanie przygotowano zgodnie z przyjętymi zasadami rachunkowości. Wskazuje też, czy rzetelnie pokazuje sytuację majątkową, finansową oraz wynik jednostki. Sprawozdanie z badania rozwija tę ocenę i opisuje najważniejsze ustalenia. Dokument musi zawierać m.in. opinię o zgodności sprawozdania z przepisami co do formy i treści. Ustawa o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (art. (Źródło: 83) – eli.gov.pl/api/acts/DU/2017/1089/text.html)

Co to oznacza w praktyce? Końcowy dokument nie sprowadza się do prostego „tak” albo „nie”. Pokazuje też charakter ustaleń audytora. Wyjaśnia również, z jakiego powodu wydał właśnie taką ocenę.

KSB 705 przewiduje opinię z zastrzeżeniem, negatywną albo odmowę opinii. Wybór zależy od istotności i rozległości problemu lub od braku dowodów. (Źródło: PIBR – Czy odmowa wydania opinii i opinia negatywna to to samo? – projektystandardow.pibr.org.pl/pl/pytanie-614)

Jakie zasady niezależności i odpowiedzialności obowiązują biegłego rewidenta?

Biegły rewident musi być niezależny od badanej jednostki. Odpowiada też zawodowo za jakość swojej pracy oraz treść wydanej opinii. Niezależność oznacza brak powiązań finansowych, osobistych i organizacyjnych, które mogłyby wpłynąć na ocenę sprawozdania. Art. 73 ustawy wymaga, aby usługi inne niż badanie były świadczone z zachowaniem wymogów niezależności wynikających z zasad etyki zawodowej. Ustawa o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (art. (Źródło: 73) – eli.gov.pl/api/acts/DU/2017/1089/text.html)

Audytor działa też zgodnie z zasadą poufności, staranności zawodowej i dokumentowania wykonanych procedur. Podpis pod opinią nie jest formalnością. To wynik pracy, którą można sprawdzić na podstawie dokumentacji badania. Za naruszenie obowiązków zawodowych biegły rewident ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną. (Źródło: Ustawa o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym – rozdział o odpowiedzialności dyscyplinarnej – eli.gov.pl/api/acts/DU/2022/1302/text.html)

Ile trwa nauka na biegłego rewidenta?

Droga do uzyskania uprawnień biegłego rewidenta trwa zwykle kilka lat. Obejmuje naukę, egzaminy oraz praktykę zawodową. Czas potrzebny do zdobycia kwalifikacji zależy od wykształcenia, doświadczenia i tempa zaliczania kolejnych etapów. Tego procesu nie da się zamknąć w kilka miesięcy.

Po uzyskaniu uprawnień audytor nadal aktualizuje wiedzę, bo przepisy, standardy i wymogi sprawozdawcze regularnie się zmieniają. W praktyce obowiązuje 120 godzin obligatoryjnego doskonalenia w cyklu 3-letnim. To średnio 40 godzin rocznie, w tym 24 godziny szkoleniowe rocznie. (Źródło: PIBR – Informacje dla biegłych rewidentów – pibr.org.pl/pl/informacje-dla-bieglych)

Brzmi formalnie? Tak, ale dla waszej firmy oznacza to jedno: audytor stale odświeża wiedzę przez cały okres wykonywania zawodu.

Na czym polega badanie sprawozdania finansowego przez biegłego rewidenta?

Badanie sprawozdania finansowego przez biegłego rewidenta polega na sprawdzeniu, czy dane finansowe firmy są kompletne, zgodne z przepisami i wolne od istotnych zniekształceń. Audyt obejmuje m.in. bilans, rachunek zysków i strat, rachunek przepływów pieniężnych, zestawienie zmian w kapitale własnym oraz informację dodatkową. Celem badania jest uzyskanie racjonalnej pewności. Oznacza to, że sprawozdanie jako całość nie zawiera istotnego zniekształcenia. (Źródło: KSB 200 / standardy badania przywoływane przez PIBR – pibr.org.pl/pl/uchwaly-krbr)

Badanie sprawozdania finansowego obejmuje planowanie, identyfikację ryzyk, dobór procedur i ocenę zebranych dowodów. Audytor sprawdza zapisy księgowe, umowy, potwierdzenia sald, dokumenty źródłowe i zgodność polityki rachunkowości z przepisami. Nie analizuje każdego dokumentu osobno. Skupia się na obszarach o najwyższym ryzyku błędu lub nadużycia. Dlaczego? Bo badanie opiera się na oszacowaniu ryzyka. KSB 315 wymaga identyfikacji i oszacowania ryzyk istotnego zniekształcenia oraz doboru procedur. (Źródło: PIBR – KSB 315 TEST / KSB 315 – pibr.org.pl/pl/ksb315_test)

W skrócie: audyt nie polega na mechanicznym sprawdzaniu wszystkiego, ale na ocenie najważniejszych ryzyk i dowodów.

Badanie sprawozdania finansowego obejmuje też ocenę kontroli wewnętrznej, zdarzeń po dniu bilansowym i zdolności jednostki do kontynuacji działalności. Kontrola wewnętrzna to zestaw zasad i działań, które ograniczają błędy, nadużycia i nieprawidłowe księgowania. Kontynuacja działalności oznacza założenie, że firma będzie prowadzić biznes w dającej się przewidzieć przyszłości. Nie zakłada więc likwidacji ani istotnego ograniczenia skali działania (Źródło: PANA, „Wymogi dokumentowania badania sprawozdań finansowych – wybrane elementy w kontekście przeprowadzonych kontroli” oraz PANA, „Wybrane zagadnienia badania sprawozdań finansowych za 2021 r. ze szczególnym uwzględnieniem wpływu wojny w Ukrainie” – pana.gov.pl/wymogi-dokumentowania-badania-sprawozdan-finansowych-wybrane-elementy-w-kontekscie-przeprowadzonych-kontroli).

To ma znaczenie praktyczne. Badanie wpływa na ocenę wiarygodności firmy przez instytucje finansujące i partnerów handlowych. Gdy przygotowujecie się do audytu, sprawdźcie, czy obejmuje on obszary kluczowe dla waszego modelu biznesowego: należności, zobowiązania, przychody, zapasy lub finansowanie obrotowe.

Jeśli firma korzysta z zewnętrznego finansowania, rzetelne sprawozdanie ułatwia ocenę ryzyka i warunków współpracy. Dla zarządu to także konkretna korzyść: niezależna ocena jakości danych, na których opierają się decyzje biznesowe. Wynik audytu ma więc znaczenie nie tylko formalne. Wpływa też na codzienne decyzje.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ciężko zostać biegłym rewidentem?

Tak, to wymagająca ścieżka, bo trzeba opanować rachunkowość, prawo i standardy badania oraz zdać kilka egzaminów. Najtrudniejsze bywa połączenie nauki z praktyką i dużą odpowiedzialnością za wyniki pracy.

Czy biegły rewident może pracować na własny rachunek?

Tak, może prowadzić działalność jako osoba fizyczna albo współpracować z firmą audytorską. W praktyce wiele osób wybiera pracę w zespole, bo badania są zwykle realizowane w grupach.

Czy biegły rewident bada tylko duże firmy?

Nie, może badać zarówno duże spółki, jak i mniejsze podmioty, jeśli jest taka potrzeba lub obowiązek. Zakres pracy zależy od rodzaju klienta i celu zlecenia.

Czy biegły rewident może doradzać firmie w sprawach księgowych?

Może udzielać wyjaśnień, ale musi uważać, by nie stracić niezależności przy badaniu. Jeśli wcześniej pomagał w przygotowaniu danych, może to ograniczać możliwość późniejszego audytu.

Ile czasu zajmuje samo badanie sprawozdania finansowego?

To zależy od wielkości firmy i uporządkowania dokumentów, ale zwykle trwa od kilku dni do kilku tygodni. Im bardziej złożona działalność, tym więcej pracy i testów.

Czy biegły rewident odpowiada za błędy w sprawozdaniu?

Odpowiada za rzetelność swojej pracy i za to, czy prawidłowo ocenił badane informacje. Nie przejmuje jednak odpowiedzialności za samo sporządzenie sprawozdania przez firmę.

Czy każda firma musi korzystać z biegłego rewidenta?

Nie, obowiązek badania dotyczy tylko wybranych podmiotów spełniających określone kryteria. Mniejsze firmy często korzystają z audytu dobrowolnie, np. przed kredytem lub sprzedażą biznesu.