Co to znaczy deficyt? Państwo wydaje więcej, niż uzyskuje

Deficyt to po prostu niedobór: czegoś jest mniej, niż potrzeba. Deficyt budżetowy powstaje, gdy w danym okresie państwo wydaje więcej, niż uzyskuje dochodów. Różnica ta stanowi ujemne saldo budżetu państwa.
W artykule wyjaśniamy, skąd bierze się deficyt, jakie ma rodzaje, jak wiąże się z długiem i jak go obliczyć. Deficyt budżetu państwa określa art. 113 ust. 1 ustawy o finansach publicznych (Źródło: Dziennik Ustaw – ustawa o finansach publicznych – eli.gov.pl/api/acts/DU/2024/1530/text/O/D20241530.pdf).

Co to znaczy deficyt budżetowy i skąd się bierze?

Deficyt budżetowy pojawia się, gdy maleją dochody państwa, rosną wydatki państwa albo zachodzą obie te zmiany. Mowa o budżecie państwa, czyli planie dochodów i wydatków na określony okres. Zgodnie z art. 109 ust. 4 ustawy o finansach publicznych rok budżetowy pokrywa się z rokiem kalendarzowym (Źródło: Dziennik Ustaw – ustawa o finansach publicznych – eli.gov.pl/api/acts/DU/2024/1530/text/O/D20241530.pdf).

Dochody spadają na przykład wtedy, gdy do budżetu wpływa mniej pieniędzy z podatków. Wydatki rosną, gdy państwo przeznacza większe kwoty na swoje zadania. Według wstępnych danych MF w 2024 r. dochody podatkowe stanowiły około 89% dochodów budżetu państwa (Źródło: Ministerstwo Finansów – Szacunkowe wykonanie budżetu państwa w 2024 r – gov.pl/web/finanse/szacunkowe-wykonanie-budzetu-panstwa-w-2024-r).

Kryzys gospodarczy może uderzyć w budżet z obu stron: ograniczyć wpływy podatkowe i zwiększyć wydatki. O wielkości deficytu rozstrzyga jednak wynik całego budżetu, nie sam spadek dochodów czy wzrost wydatków (Źródło: OpenStax, „Deficyt i dług publiczny” – openstax.org/books/makroekonomia-podstawy/pages/12-2-deficyt-i-dlug-publiczny).

Liczy się więc łączny bilans dochodów i wydatków, a nie jedna zmiana.

Deficyt budżetowy w jednym zdaniu

Deficyt budżetowy mówi, o ile wydatki państwa przekroczyły dochody w danym okresie. Może wynikać z niższych dochodów, wyższych wydatków albo z obu zmian naraz. W 2024 r. deficyt budżetu państwa wyniósł 211,0 mld zł (Źródło: Ministerstwo Finansów – Sprawozdanie roczne za 2024 rok – gov.pl/web/finanse/sprawozdanie-roczne-za-2024-rok).

Czym jest deficyt w gospodarce i jak wiąże się z długiem?

Deficyt w gospodarce to niedobór odnoszący się do konkretnego obszaru. Kiedy państwo pokrywa lukę w budżecie pożyczonymi pieniędzmi, deficyt wiąże się z długiem. Środki może pozyskać przez emisję obligacji skarbowych – sprzedaż papierów, które zobowiązuje się wykupić na ustalonych warunkach.

Wielkość deficytu zależy od relacji dochodów do wydatków. Zmiana po jednej stronie budżetu może więc niedobór powiększyć lub zmniejszyć. Ważny jest też punkt odniesienia: samą kwotę deficytu ocenia się inaczej niż jej udział w wielkości gospodarki (Źródło: analitycy mBanku, „Co rozdmuchało deficyt budżetowy?” – makroekonomia.mbank.pl/411315-co-rozdmuchalo-deficyt-budzetowy).

W Unii Europejskiej zbyt wysoki deficyt państwa członkowskiego może oznaczać procedurę nadmiernego deficytu. Obejmuje ona nadzór nad działaniami, które mają ograniczyć nierównowagę finansów publicznych. Unijna wartość referencyjna deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych wynosi 3% PKB (Źródło: Komisja Europejska – projekt decyzji Rady dotyczącej nadmiernego deficytu w Polsce – economy-finance.ec.europa.eu/document/download/14726e6e-9ba2-418e-8f1a-37b441082f76_en?filename=COM_2024_515_1_EN_ACT_part1_v3_POLAND.pdf).

Deficyt dotyczy wyniku za dany okres; dług to zobowiązania, które nadal trzeba spłacić.

Dlaczego wysoki deficyt zwiększa dług?

Wysoki deficyt budżetowy zwiększa dług, jeśli państwo finansuje niedobór nowymi zobowiązaniami. Pożyczone środki wystarczą na bieżące wydatki, ale później trzeba je oddać. Kolejne budżety obciąży także koszt obsługi długu.
Im większą część niedoboru państwo pokrywa pożyczkami, tym bardziej rosną jego zobowiązania z tego tytułu (Źródło: Bankier.pl, „Czy Polska ma problem z nadmiernym zadłużeniem?” – bankier.pl/wiadomosc/Czy-Polska-ma-problem-z-nadmiernym-zadluzeniem-8786134.html).

Jakie są rodzaje deficytu w gospodarce?

Rodzaje deficytu zależą od tego, czego brakuje i gdzie mierzymy niedobór. W finansach publicznych chodzi o budżet państwa; w innych dziedzinach to samo słowo opisuje coś innego. Na przykład w 2022 r. Polska miała deficyt w handlu towarami wynoszący 93,2 mld zł (Źródło: Główny Urząd Statystyczny – Obroty towarowe handlu zagranicznego w 2022 r., dane ostateczne – stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny).

Gdy oceniamy gospodarkę, ustalmy najpierw, czy chodzi o finanse państwa, czy o handel. Deficyt kaloryczny dotyczy bilansu energii organizmu, nie stanu gospodarki. Przy redukcji masy ciała przykładowy deficyt energetyczny wynosi 500–800 kcal na dobę (Źródło: Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej – Otyłość: zalecenia i jadłospis – ncez.pzh.gov.pl/zdrowe-odchudzanie/jaka-dieta-w-otylosci-zalecenia-i-jadlospis-do-pobrania).

Słowo pozostaje to samo. Zmienia się rodzaj niedoboru, który opisuje.

Czym różni się deficyt od długu?

Deficyt budżetowy jest wynikiem za określony okres. Dług obejmuje natomiast zobowiązania powstałe także wskutek wcześniejszych deficytów. Nadwyżka budżetowa oznacza dodatnie saldo, czyli przeciwieństwo deficytu. Różnice pokazuje zestawienie:

Państwo może zakończyć bieżący okres nadwyżką i wciąż spłacać wcześniejszy dług. Dodatni wynik nie usuwa zobowiązań z przeszłości.

Wzrost gospodarczy czy cięcia wydatków: co pomaga ograniczyć deficyt?

Wzrost gospodarczy i cięcia wydatków mogą zmniejszyć deficyt, choć działają po różnych stronach budżetu. Wzrost sprzyja większym wpływom z podatków; cięcia ograniczają kwotę wydawaną przez państwo (Źródło: OpenStax, „Deficyt i dług publiczny” – openstax.org/books/makroekonomia-podstawy/pages/12-2-deficyt-i-dlug-publiczny).

Samo zastosowanie jednego z tych rozwiązań nie przesądza o wyniku. Decyduje zmiana salda całego budżetu. Dochody i wydatki muszą zmieniać się tak, by saldo się poprawiło.

Deficyt w liczbach: przykłady, obliczenia i czas trwania

Deficyt budżetowy obliczamy za określony okres, a niedobór może powtarzać się w kolejnych latach. Kwota mówi, ile wynosi luka w budżecie. Jej ocenę ułatwia porównanie z PKB – wartością dóbr i usług wytworzonych w gospodarce.

W innych dziedzinach słowo „deficyt” oznacza coś innego. Przy dziennym zapotrzebowaniu 2400 kcal i spożyciu 2000 kcal deficyt kaloryczny wynosi 400 kcal dziennie. Za standard dla większości osób na redukcji uznaje się 300–500 kcal dziennie; tych wartości nie używamy do oceny budżetu państwa (Źródło: Dietetyka Nie Na Żarty, „Deficyt kaloryczny – ile kcal odjąć, żeby schudnąć” – dietetykanienazarty.pl/b/jak-obliczyc-deficyt-kaloryczny).

Deficyt neurologiczny oznacza upośledzenie lub utratę funkcji neurologicznych. Może dotyczyć ruchu, czucia, zdolności poznawczych albo mowy. Nie jest saldem obliczanym przez odjęcie wydatków od dochodów.

Zanim coś obliczymy, ustalmy więc, o jakim deficycie mowa. Te przykłady pokazują, dlaczego ma to znaczenie.

Jak obliczyć deficyt na prostym przykładzie?

Jak obliczyć deficyt budżetowy? Odejmij dochody budżetu od jego wydatków. Weź dane z tego samego okresu i zachowaj jedną jednostkę w całym obliczeniu.

W tym przykładzie wydatki są wyższe od dochodów o 60 mld zł (Źródło: OpenStax, „Deficyt i dług publiczny” – openstax.org/books/makroekonomia-podstawy/pages/12-2-deficyt-i-dlug-publiczny).

Jak ocenić, czy wyliczony deficyt jest do utrzymania?

Jak ocenić deficyt budżetowy? Sprawdź jego relację do wielkości gospodarki oraz możliwości finansowania zobowiązań, nie tylko samą kwotę. W przykładzie udział deficytu wynosi 3% PKB.

• Porównaj udział deficytu w PKB w kolejnych okresach – sprawdź, czy nierównowaga rośnie, czy maleje.
• Sprawdź koszt obsługi zadłużenia – wyższe płatności odsetkowe obciążą przyszłe budżety.
• Ustal, czy plan finansowania deficytu uwzględnia także spłatę zobowiązań, których termin zapada.

Jeśli chcesz ocenić utrzymywanie się deficytu, przyjrzyj się jego skali, zmianom w czasie i kosztom finansowania. Według wstępnych danych MF w 2024 r. na obsługę długu Skarbu Państwa wydano 65,8 mld zł (Źródło: Ministerstwo Finansów – Szacunkowe wykonanie budżetu państwa w 2024 r – gov.pl/web/finanse/szacunkowe-wykonanie-budzetu-panstwa-w-2024-r).

Sama kwota nie wystarcza. Znaczenie mają również jej relacja do PKB, zmiany w czasie i koszt obsługi długu.

Jak długo może trwać deficyt budżetowy?

Deficyt budżetowy nie ma ustalonego czasu trwania. Budżet może zamknąć się ujemnym wynikiem raz albo przez kilka kolejnych lat. Każdy okres rozlicza się osobno, dlatego nadwyżka w następnym roku nie zmieni wcześniejszego wyniku.

• Sprawdź, jakiego okresu dotyczy deficyt – plan budżetu i jego wykonanie mogą wskazywać różne kwoty.
• Porównaj wyniki z kolejnych lat, aby ustalić, czy niedobór się utrzymuje.
• Przeanalizuj, czy finansowanie kolejnych deficytów zwiększa koszty obsługi zobowiązań (Źródło: Bankier.pl, „Czy Polska ma problem z nadmiernym zadłużeniem?” – bankier.pl/wiadomosc/Czy-Polska-ma-problem-z-nadmiernym-zadluzeniem-8786134.html).

O tym, jak długo trwa deficyt, mówią wyniki kolejnych okresów, nie pojedynczy odczyt. Śledźmy więc zarówno saldo budżetu, jak i sposób finansowania niedoboru.

Najczęściej zadawane pytania

Czy deficyt budżetu państwa ma definicję ustawową?

Tak. Określa go art. 113 ust. 1 ustawy o finansach publicznych.

Czy rok budżetowy pokrywa się z kalendarzowym?

Tak. Zgodnie z ustawą o finansach publicznych rok budżetowy trwa tyle samo co rok kalendarzowy.

Czy planowana i ostateczna kwota deficytu mogą się różnić?

Tak. Plan budżetu i jego wykonanie mogą wskazywać różne kwoty.

Czy podatki stanowią większość dochodów budżetu państwa?

Tak. Według wstępnych danych za 2024 r. dochody podatkowe stanowiły około 89% dochodów budżetu państwa.