Instrumenty dłużne — jak policzyć rentowność do wykupu?

Instrumenty dłużne potwierdzają istnienie długu i obowiązek jego spłaty na ustalonych warunkach. W tym artykule poznasz ich rodzaje, źródła odsetek oraz związane z nimi ryzyka. Dowiesz się też, jak oceniać emitentów, liczyć rentowność i zawierać transakcje.

• Określ cel inwestycji oraz akceptowany poziom ryzyka.
• Porównaj obligacje i pozostałe dłużne papiery wartościowe według emitenta oraz okresu inwestycji.
• Sprawdź warunki wypłaty odsetek i zwrotu kapitału.
• Policz rentowność na podstawie ceny, przepływów pieniężnych oraz terminu wykupu.
• Zweryfikuj zasady zakupu, przechowywania i sprzedaży instrumentów na rynku.

Te kroki pomogą Ci dopasować instrument dłużny do celu, horyzontu oraz własnej tolerancji ryzyka. Znaczenie mają także zasady wcześniejszego wyjścia z inwestycji. Dla trzyletnich obligacji TOZ0723 przedterminowy wykup był możliwy po siedmiu dniach kalendarzowych od zakupu. Wniosek należało złożyć nie później niż miesiąc przed wykupem. (Źródło: (Obligacje Skarbowe – oferta TOZ0723 – obligacjeskarbowe.pl/oferta-obligacji/obligacje-3-letnie-toz/toz0723)

Czym są instrumenty dłużne?

Instrumenty dłużne dokumentują obowiązek zwrotu kapitału na określonych warunkach. Ich ekonomiczną podstawą jest wierzytelność, czyli prawo wierzyciela do otrzymania świadczenia pieniężnego. Art. 2 ust. 1 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi zalicza do instrumentów finansowych papiery wartościowe oraz wskazane instrumenty niebędące papierami. (Źródło: (Ustawa o obrocie instrumentami finansowymi, art. 2 ust. 1 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2023/646/text.html)

Emitent pozyskuje finansowanie, a inwestor przekazuje mu kapitał. W zamian inwestor uzyskuje prawo do przyszłych płatności. Mogą one obejmować nominał, odsetki lub różnicę między ceną nabycia a kwotą wykupu. Dla detalicznych obligacji skarbowych wartość nominalna jednej obligacji wynosi 100 zł. (Źródło: (Obligacje Skarbowe – Informator obligacyjny – obligacjeskarbowe.pl/informator-obligacyjny)

W skrócie: inwestor finansuje emitenta. W zamian uzyskuje zapisane w dokumentacji prawo do przyszłych płatności. Ich terminy i wysokość zależą od warunków danego instrumentu.

Warunki emisji lub umowa wskazują kwoty, daty płatności, zabezpieczenia i następstwa opóźnienia. Samo posiadanie instrumentu nie zapewnia zysku ani odzyskania całego kapitału. Spłata zależy od tego, czy emitent wykona swoje zobowiązanie.
Zgodnie z art. 5 ustawy o obligacjach warunki emisji określają świadczenia, sposób ich realizacji oraz prawa i obowiązki stron. (Źródło: (Ustawa o obligacjach, art. 5 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2024/708/text.html)

Czym są instrumenty dłużne i na czym polega relacja między emitentem a inwestorem?

Instrument dłużny tworzy relację wierzyciel–dłużnik. Emitent zaciąga zobowiązanie, a inwestor nabywa wierzytelność. Inwestor nie zarządza majątkiem emitenta. Może jednak żądać płatności zapisanych w dokumentacji. Art. 353 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że wierzyciel może żądać świadczenia, a dłużnik powinien je spełnić. (Źródło: (Kodeks cywilny, art. 353 § 1 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2014/121/text.html)

Na rynku pierwotnym pieniądze z zakupu otrzymuje emitent. Na rynku wtórnym instrument sprzedaje jego dotychczasowy posiadacz. Co zmienia taka transakcja? Nabywca przejmuje prawa do przyszłych świadczeń, ale dług emitenta nadal istnieje.
Zmienia się więc wierzyciel, a nie samo zobowiązanie.

Co oznaczają nominał, oprocentowanie, kupon, termin wykupu i emitent instrumentu dłużnego?

Parametry instrumentu wskazują strony zobowiązania i należne płatności. Znajdziesz je przede wszystkim w warunkach emisji. Zgodnie z art. 6 ustawy o obligacjach dokument ten określa między innymi nominał, zasady oprocentowania oraz terminy świadczeń. (Źródło: (Ustawa o obligacjach, art. 6 – dziennikustaw.gov.pl/DU/2025/1667/D2025000166701.pdf)

Oprocentowanie nie oznacza tego samego co rentowność. Rentowność uwzględnia również cenę zakupu, terminy przepływów oraz kwotę otrzymywaną przy wykupie. Dlatego dwa instrumenty z takim samym kuponem mogą przynieść inny wynik. Przykładowo pięcioletnia obligacja wyemitowana w styczniu 2026 r. miała kupon 2,875%. Jej rentowność wynosiła jednak 2,964%. (Źródło: (Ministerstwo Finansów – wycena obligacji w euro – gov.pl/web/finanse/wycena-obligacji-w-euro—szczegolowe-informacje8)

Co się dzieje, gdy emitent nie wypłaca odsetek lub nie wykupuje długu?

Brak terminowej wypłaty odsetek lub zwrotu kapitału oznacza materializację ryzyka niewykonania zobowiązania. Inwestor może wtedy stracić część należnych środków. W skrajnym przypadku może stracić całość. Wysoki kupon nie usuwa tego zagrożenia.

W razie opóźnienia dochodź zaległej płatności, odsetek oraz realizacji zabezpieczeń zgodnie z dokumentacją i prawem. Możliwe działania obejmują wezwanie do zapłaty, proces sądowy i egzekucję. Obejmują też restrukturyzację lub zgłoszenie wierzytelności w upadłości. Wybór drogi zależy od sytuacji emitenta i zapisów dotyczących instrumentu.
Art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala wierzycielowi żądać odsetek za czas opóźnienia w świadczeniu pieniężnym. (Źródło: (Kodeks cywilny, art. 481 § 1 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2014/121/text.html)

Następstwa opóźnienia zależą od rodzaju instrumentu, warunków emisji oraz pierwszeństwa wierzyciela. Liczy się też jakość i realna wartość zabezpieczenia. Gdy go brakuje, odzyskana suma może być niższa od wymagalnego długu (Źródło: Komisja Nadzoru Finansowego, „Prawa obligatariusza – poradnik dla nieprofesjonalnych uczestników rynku finansowego” – knf.gov.pl/knf/pl/komponenty).

Najważniejsza jest zdolność emitenta do terminowej spłaty. Sama wysokość obiecanego kuponu nie wystarczy. To źródła spłaty powinny przesądzać o ocenie.

Rzeczywista wartość instrumentu zależy od tego, czy emitent płaci na czas. Statystyki niewypłacalności pokazują, że takie ryzyko nie jest wyłącznie teoretyczne. W 2023 r. globalna stopa niewypłacalności przedsiębiorstw ocenianych przez S&P wyniosła 1,8%. Obejmowała 153 przypadki. (Źródło: (S&P Global Ratings – 2023 Annual Global Corporate Default and Rating Transition Study – spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/sourceId/13125441)

Czym są instrumenty finansowe i jak wybrać emitenta długu?

Instrumenty finansowe reprezentują prawa majątkowe albo zobowiązania. Emitenta długu oceniaj według źródła spłaty, poziomu podporządkowania i rodzaju zabezpieczenia. Nie poprzestawaj na samej nazwie produktu. Ustawowy katalog instrumentów finansowych zawiera art. 2 ust. 1 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. (Źródło: (Ustawa o obrocie instrumentami finansowymi, art. 2 ust. 1 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2023/646/text.html)

Porównaj ryzyko kredytowe, wahania ceny, płynność oraz koszty zawarcia transakcji. Pomocną wskazówką może być rating, choć nie zastąpi własnej analizy. Za dolną granicę ratingu inwestycyjnego przyjmuje się BBB− w skalach S&P i Fitch. W skali Moody’s jest to Baa3. (Źródło: (Ministerstwo Finansów – Rating – gov.pl/web/finance/rating)

Sprawdź, z jakich wpływów emitent zamierza pokrywać płatności. Ustal też, które zobowiązania spłaci przed Twoim instrumentem. Podporządkowanie oznacza, że wierzyciel dostaje środki dopiero po roszczeniach o wyższym pierwszeństwie. Art. 342 Prawa upadłościowego dzieli należności z funduszów masy upadłości na kategorie. Kategorie te określają kolejność zaspokojenia. (Źródło: (Prawo upadłościowe, art. 342 – eli.gov.pl/api/acts/DU/2022/1520/text.html)

Od czego zacząć analizę? Zadaj proste pytanie: z czego emitent rzeczywiście spłaci dług? Odpowiedź powinna wynikać z danych, nie z obietnic.

Jakie są rodzaje instrumentów finansowych?

Jakie zalety i wady mają poszczególne instrumenty finansowe?

Jaki rodzaj instrumentu finansowego wybrać?

• Wybierz instrument dłużny, jeśli zależy Ci na płatnościach określonych w warunkach zadłużenia.
• Wybierz instrument udziałowy, jeśli akceptujesz wahania ceny w zamian za udział we wzroście przedsiębiorstwa.
• Wybierz fundusz, jeśli chcesz inwestować w portfel bez osobnego kupowania każdego składnika.
• Użyj instrumentu pochodnego, jeśli rozumiesz sposób rozliczenia i zabezpieczasz konkretną ekspozycję.
• Użyj instrumentu walutowego, jeśli przychody, koszty lub zobowiązania zależą od kursu obcej waluty.

Większą kwotę rozdziel między kilka źródeł ryzyka. Nie uzależniaj całego wyniku od jednego emitenta, sektora czy rynku. Taki podział nie usuwa strat, ale ogranicza skutki pojedynczego niepowodzenia.

Czy wybrać instrumenty dłużne emitowane przez państwo, samorządy, banki czy przedsiębiorstwa?

Ochrona Bankowego Funduszu Gwarancyjnego do równowartości 100 000 euro dotyczy kwalifikowanych depozytów, a nie obligacji bankowych. To ważna różnica, ponieważ oba produkty mogą pochodzić od tego samego banku. Przed zakupem porównaj źródło spłaty, zabezpieczenie i pierwszeństwo.
Nie zakładaj, że każda należność wobec banku podlega tej samej ochronie.

Czym są dłużne papiery wartościowe?

Dłużne papiery wartościowe ucieleśniają pieniężną wierzytelność wobec emitenta. Można je przenosić zgodnie z prawem oraz warunkami emisji. Do tej grupy należą obligacje, bony skarbowe, listy zastawne i weksle.

Dematerializacja polega na zapisaniu praw z papieru wartościowego w elektronicznej ewidencji. Właściciel nie musi więc otrzymywać fizycznego dokumentu. Przeniesienie własności następuje przez właściwy zapis na rachunku lub w rejestrze.

To rozróżnienie ma praktyczne skutki. Nie każda wierzytelność jest papierem wartościowym. O klasyfikacji decyduje jej konstrukcja prawna.

Pożyczka, kredyt i należność z faktury nie stają się automatycznie dłużnymi papierami wartościowymi. Nadal mogą stanowić wierzytelności, ale mają inną formę prawną. Faktoring przenosi wierzytelność na faktora. Sama faktura nie uzyskuje przez to statusu papieru wartościowego.

Jak dobrać instrument dłużny do ryzyka i celu inwestycyjnego?

Dobierz instrument do terminu wykorzystania pieniędzy, akceptowanej straty, potrzebnej płynności i waluty celu. Najpierw ustal datę oraz kwotę planowanego wydatku. Dopiero potem porównuj dostępne emisje i ich warunki.

Dopasuj termin zapadalności do swojego horyzontu inwestycji. Wykup przed datą celu tworzy ryzyko reinwestycji. Środki trzeba wtedy ulokować ponownie na nowych warunkach. Z kolei późniejszy wykup może zmusić Cię do wcześniejszej sprzedaży po cenie rynkowej.

Kiedy pieniądze będą naprawdę potrzebne? Odpowiedz na to pytanie przed analizą oprocentowania. Termin celu często ma większe znaczenie niż sam kupon.

• Wybierz krótszy okres, jeśli środki mają sfinansować wydatek w najbliższych miesiącach.
• Trzymaj rezerwę poza instrumentami o ograniczonej płynności.
• Dopasuj walutę instrumentu do waluty przyszłego wydatku.
• Rozdziel kapitał między kilku emitentów.
• Sprawdź zabezpieczenie i poziom podporządkowania, zanim porównasz oprocentowanie.

Kiedy lepszym wyborem jest instrument dłużny o stałym, a kiedy o zmiennym oprocentowaniu?

Instrument dłużny o stałym oprocentowaniu wybierz, jeśli oczekujesz niezmiennej stopy kuponowej. Oprocentowanie zmienne zwykle obejmuje wskaźnik referencyjny i stałą marżę. Jego wysokość aktualizuje się w terminach zapisanych w warunkach emisji.

• Sprawdź wskaźnik referencyjny, marżę oraz częstotliwość aktualizacji kuponu.
• Zweryfikuj cap, czyli maksymalne oprocentowanie, oraz floor, czyli jego minimalny poziom.
• Przelicz odsetki po zmianie wskaźnika o 2 punkty procentowe.
• Porównaj termin przeszacowania kuponu z planowanym okresem posiadania.
• Złożoną konstrukcję z dźwignią lub opcją wcześniejszego wykupu skonsultuj z licencjonowanym doradcą inwestycyjnym.

Instrumenty dłużne na tle pozostałych instrumentów finansowych

Najważniejsza różnica dotyczy pozycji inwestora. Wierzyciel oczekuje spłaty zgodnie z dokumentacją, natomiast właściciel uczestniczy w wartości kapitału. Każda z tych ról wiąże się z innym ryzykiem.

Czym są instrumenty udziałowe?

Instrumenty udziałowe potwierdzają udział inwestora w kapitale podmiotu, a nie roszczenie o zwrot pożyczonych pieniędzy. Akcje i udziały mogą dawać prawo do dywidendy, głosu oraz części majątku po likwidacji. Zakres tych praw zależy od przepisów i dokumentów podmiotu.

Akcjonariusz otrzymuje świadczenie po wierzycielach. Jego pozycja ma zatem charakter rezydualny. Obejmuje tylko wartość, która pozostanie po spłacie zobowiązań.

Czym różnią się instrumenty finansowe od papierów wartościowych?

Instrumenty finansowe tworzą kategorię szerszą niż papiery wartościowe. Każdy papier wartościowy należący do ustawowego katalogu jest instrumentem finansowym. Zależność nie działa jednak w drugą stronę. Część instrumentów pochodnych i jednostki uczestnictwa funduszy nie mają statusu papieru wartościowego.

Czym są instrumenty walutowe?

Instrumenty walutowe obejmują aktywa i kontrakty zależne od kursu walutowego. Wartość instrumentu lub kwota jego rozliczenia zmienia się wraz z relacją między walutami. Do tej grupy należą wymiana walut, kontrakty terminowe, opcje i swapy walutowe.

Forward walutowy ustala dziś kurs wymiany dla transakcji przeprowadzanej w przyszłości. Dzięki temu strony z góry znają warunki rozliczenia. Taki kontrakt może zabezpieczać zagraniczną należność albo przyszłą płatność.

Co zaliczamy do instrumentów dłużnych?

Do instrumentów dłużnych zalicza się obligacje, bony skarbowe, listy zastawne i weksle. Należą do nich także certyfikaty depozytowe oraz zobowiązania z kredytów i pożyczek. Pożyczka jest instrumentem dłużnym, ale nie stanowi papieru wartościowego. Obligacja spełnia oba kryteria.
Zawsze sprawdzaj podstawę prawną i dokumentację produktu. Sama nazwa handlowa może nie oddawać jego rzeczywistej konstrukcji (Źródło: ORLEN w portfelu, „Rozdział 4. Instrumenty rynku finansowego” – orlenwportfelu.pl/akademia/rozdzial-4-podstawowy.html).

Najważniejsze cechy instrumentów dłużnych

Duracja zmodyfikowana równa 4 oznacza określoną wrażliwość ceny na zmianę rentowności. Jej wzrost o 1 punkt procentowy obniża cenę instrumentu w przybliżeniu o 4%. Dotyczy to sytuacji, gdy pozostałe warunki się nie zmienią. To przybliżenie, a nie gwarancja dokładnego wyniku.
Porównaj aktualną wartość zabezpieczenia z kwotą długu oraz kosztami dochodzenia należności (Źródło: Komisja Nadzoru Finansowego, Rekomendacja G – knf.gov.pl/knf/pl/komponenty/img/rekomendacjaold_g_8606.pdf).

Każda z tych cech wpływa na wynik i możliwość sprzedaży. Decyduje też o skali ryzyka związanego z odzyskaniem kapitału. Żadnej nie warto oceniać w oderwaniu od pozostałych.

Instrument dłużny – elementy umowy z emitentem

Dokumentacja instrumentu powinna wskazywać strony, świadczenia, procedury płatności i obowiązki informacyjne. Powinna też określać skutki naruszenia warunków. W przypadku obligacji rolę umowy pełnią przede wszystkim warunki emisji. Znaczenie mają także dokumenty włączone do nich przez odesłanie.

Dokumentacja bywa obszerna, lecz to w niej zapisano zasady wypłaty i ochrony wierzyciela. Znajdziesz tam również procedury stosowane w razie naruszeń. Warto czytać ją przed zakupem, nie dopiero po problemach.

• Zidentyfikuj strony i podmioty obsługujące: emitenta, inwestora, agenta płatniczego, agenta kalkulacyjnego oraz administratora zabezpieczeń.
• Zweryfikuj mechanikę płatności: walutę, rachunek, konwencję naliczania dni i terminy płatności.
• Sprawdź oświadczenia emitenta dotyczące umocowania, zgodności emisji z prawem oraz informacji finansowych.
• Przeanalizuj kowenanty, czyli zobowiązania ograniczające działania emitenta lub wymagające utrzymania parametrów finansowych (Źródło: Komisja Nadzoru Finansowego, „Prawa obligatariusza – poradnik dla nieprofesjonalnych uczestników rynku finansowego” – knf.gov.pl/knf/pl/komponenty).
• Odszukaj przypadki naruszenia, okresy naprawcze oraz klauzulę przyspieszenia.
• Ustal zasady zmiany warunków, wymagane zgody i progi głosowania.
• Sprawdź prawo właściwe i procedury sporne, w tym zasady doręczeń, opodatkowania oraz kosztów egzekucji.

Cross-default oznacza naruszenie wywołane niewykonaniem innego zadłużenia emitenta. Taka klauzula może połączyć sytuację kilku zobowiązań. Sprawdź też, czy kowenanty ograniczają cesję należności, faktoring lub sprzedaż aktywów. Zweryfikuj również ograniczenia dotyczące ustanawiania nowych zabezpieczeń (Źródło: Obligacje.pl, „Obligacyjne kowenanty lepiej znać” – obligacje.pl/pl/a/obligacyjne-kowenanty-lepiej-znac).

Jak inwestować w instrumenty dłużne w praktyce?

Kupuj instrumenty dłużne dopiero po obliczeniu rentowności netto i ocenie zdolności emitenta do spłaty. Porównaj też koszty zakupu na rynku pierwotnym i wtórnym. Zapisz cenę nabycia, prowizję, narosłe odsetki, daty płatności oraz planowaną kwotę wykupu.

Po zakupie śledź raporty emitenta, zmiany warunków emisji i wypłaty odsetek. Obserwuj również notowania rynkowe. Zwracaj uwagę na pogorszenie przepływów pieniężnych oraz naruszenia kowenantów. Nie czekaj z reakcją do terminu wykupu.

Decyzja zakupowa wymaga sprawdzenia czterech elementów: ceny, emitenta, dokumentacji i możliwości późniejszej sprzedaży. Każdy wpływa na końcowy wynik. Pominięcie jednego z nich może drogo kosztować.

Jak obliczyć rzeczywistą rentowność instrumentu dłużnego, uwzględniając cenę zakupu, kupon i termin wykupu?

Rentowność do wykupu, oznaczana jako YTM, zrównuje całkowity koszt zakupu z bieżącą wartością przyszłych płatności. Uwzględnia więc nie tylko kupon, lecz także cenę i wykup. Zakłada przy tym realizację zapisanych przepływów.

• Zapisz cenę rozliczeniową, prowizję i pozostałe koszty jako początkowy przepływ ujemny.
• Dodaj każdy kupon jako osobny przepływ dodatni.
• Do ostatniego przepływu dodaj wartość wykupu.
• Oblicz stopę funkcją XIRR, która uwzględnia dokładne daty przepływów.
• Przy rentowności netto dolicz podatek, opłaty za rachunek i koszty przechowywania.

Przykład zaczyna się od zakupu za 980 zł. Narosłe odsetki 10 zł i prowizja 5 zł zwiększają łączny wydatek do 995 zł. Po roku inwestor otrzymuje kupon 50 zł. Po dwóch latach otrzymuje płatność 1050 zł. Rentowność do wykupu wynosi około 5,27% rocznie brutto (Źródło: Obligacje.pl, „Obligacje korporacyjne dla początkujących – pytania i odpowiedzi” – obligacje.pl/pl/edukacja/proste-odpowiedzi).

Jak ocenić zdolność emitenta do spłaty zobowiązań przed zakupem instrumentu dłużnego?

Zdolność emitenta do spłaty oceniaj na podstawie przepływów pieniężnych, zadłużenia i kosztów finansowania. Uwzględnij też terminy zapadalności. Jeden dobry okres może wynikać ze zdarzenia, które się nie powtórzy. Przeanalizuj co najmniej 3 ostatnie lata sprawozdań. Pozwoli to odróżnić trwałą wypłacalność od jednorazowej poprawy (Źródło: PKO Ubezpieczenia, prospekt FTIF – pkoubezpieczenia.pl/sites/default/files).

• Porównaj przepływy operacyjne z wydatkami inwestycyjnymi oraz płatnościami długu.
• Oblicz dług netto/EBITDA.
• Policz pokrycie odsetek jako EBITDA lub EBIT podzielone przez koszty odsetkowe. Wynik poniżej 1 oznacza brak pokrycia odsetek przez wybrany wynik operacyjny.
• Zestaw gotówkę i wiążące linie finansowania z długiem wymagalnym w ciągu 12 miesięcy.
• Sprawdź koncentrację przychodów, marżę, przeterminowane należności oraz zależność od refinansowania.
• Przeczytaj opinię biegłego rewidenta, raporty bieżące, historię płatności i informacje o sporach.

Jak kupić instrumenty dłużne na rynku pierwotnym lub wtórnym?

• Otwórz rachunek dający dostęp do wybranego rynku albo systemu dystrybucji.
• Sprawdź kod ISIN, czyli unikalny międzynarodowy identyfikator emisji.
• Przeczytaj dokument ofertowy, tabelę opłat oraz zasady przydziału.
• Porównaj najlepsze oferty kupna i sprzedaży, a także dostępny wolumen.
• Użyj zlecenia z limitem ceny.
• Sprawdź potwierdzenie transakcji oraz zapis instrumentu na rachunku.

Jak sprzedać instrument dłużny przed terminem wykupu i od czego zależy jego cena?

Instrument sprzedasz przez zlecenie na rynku, na którym jest notowany, albo za pośrednictwem brokera. Cena zależy od wymaganej rentowności, kondycji emitenta i narosłych odsetek. Zależy także od czasu pozostałego do wykupu. Wpływają na nią również płynność oraz warunki emisji.

• Sprawdź bieżące oferty kupna, dostępny wolumen i liczbę transakcji.
• Porównaj rentowność z długiem o podobnym terminie oraz jakości kredytowej.
• Oblicz spread kredytowy, czyli nadwyżkę rentowności ponad instrument bazowy.
• Ustal cenę minimalną i zastosuj zlecenie z limitem.
• Policz wpływy po odjęciu narosłych odsetek, prowizji, podatku oraz innych kosztów.
• Anuluj lub zmień zlecenie, jeśli spadek płynności zwiększa różnicę między wyceną a możliwą ceną sprzedaży (Źródło: Saxo Bank, „Zrozumienie ceny kupna i sprzedaży (bid/ask)” – home.saxo/pl-pl/learn/guides/trading-strategies/bid-vs-ask-price).

Wzrost wymaganej rentowności zwykle obniża cenę długu o stałych płatnościach. Spadek rentowności przeważnie działa odwrotnie i podnosi cenę.
Co jednak, jeśli na rynku nie ma chętnych? Brak aktywnych kupujących może uniemożliwić sprzedaż mimo teoretycznej wyceny instrumentu (Źródło: Expander, „Fundusze obligacji – odczytywanie wyników” – expander.pl/fundusze-obligacji-odczytywanie-wynikow).

Instrumenty pochodne – czym są i do czego służą?

Instrumenty pochodne są kontraktami zależnymi od wartości instrumentu bazowego. Można nimi zabezpieczać ryzyko, zajmować pozycje spekulacyjne lub wykorzystywać różnice cenowe. Bazą może być obligacja, stopa procentowa, waluta, indeks, towar albo ryzyko kredytowe.

Dźwignia finansowa pozwala kontrolować ekspozycję większą niż wpłacony depozyt. Zwiększa więc zarówno możliwy zysk, jak i stratę. Wezwanie do uzupełnienia depozytu oznacza obowiązek przekazania dodatkowych środków po niekorzystnym ruchu rynku.

Instrument pochodny może ograniczać jedno ryzyko, a jednocześnie tworzyć kolejne. Wymaga więc stałej kontroli. Samo zawarcie zabezpieczenia nie kończy procesu zarządzania pozycją.

Ryzyko bazy pojawia się, gdy termin, nominał lub baza kontraktu nie pasują do zabezpieczanej pozycji. Wtedy zmiany obu instrumentów nie równoważą się w pełni. Przy kontraktach pozagiełdowych sprawdź kontrahenta, zasady wyceny i wymagane zabezpieczenia. Sprawdź także warunki wcześniejszego zamknięcia.

Polityka inwestycyjna – jak ustalić zasady inwestowania?

Polityka inwestycyjna powinna wskazywać cel, dozwolone instrumenty, limity ryzyka i osoby decyzyjne. Powinna też określać sposób kontroli wyników. Reguły warto spisać przed ulokowaniem pierwszych środków. Służy do tego dokument IPS – Investment Policy Statement.

Oddziel kapitał operacyjny, rezerwę podatkową, fundusz awaryjny oraz trwałe nadwyżki finansowe. Każda z tych pul ma inny termin wykorzystania i inną tolerancję ryzyka. Jeśli firma używa faktoringu, uwzględnij rozliczenia z faktorem i regres. Uwzględnij również prognozowane wpływy od odbiorców.

Jasne reguły ułatwiają konsekwentne decyzje. Przydają się zwłaszcza wtedy, gdy warunki rynkowe szybko się zmieniają. Zapisana procedura ogranicza działania podejmowane pod wpływem chwili.

• Wyznacz cel jako ochronę kapitału, dochód, płynność albo wzrost wartości portfela.
• Ustal horyzont dla każdej puli środków i przypisz jej najpóźniejszy termin zapadalności.
• Zdefiniuj katalog instrumentów oraz wyklucz produkty, których ryzyka nie potrafisz ocenić.
• Wprowadź limity udziału jednego emitenta, sektora, waluty, długu podporządkowanego i instrumentów niepłynnych.
• Wybierz benchmark, czyli punkt odniesienia do oceny wyniku po kosztach i podatkach.
• Przypisz odpowiedzialność za analizę, akceptację transakcji, dokumentację oraz kontrolę zgodności.
• Określ procedurę naruszenia limitu, w tym termin zgłoszenia i sposób przywrócenia zgodności.

Przeprowadzaj testy warunków skrajnych. Uwzględnij brak płatności największego emitenta, wzrost stóp i spadek płynności. Uwzględnij także zmianę kursu walutowego. Wyniki pokażą, czy portfel wytrzyma niekorzystny scenariusz. Aktualizuj IPS co najmniej raz na kwartał. Aktualizuj go także po zmianie przepływów firmy, zadłużenia, przepisów albo osób uprawnionych do zawierania transakcji.

Najczęściej zadawane pytania

Czy odsetki od instrumentów dłużnych są opodatkowane?

W Polsce dochody z odsetek i dyskonta co do zasady są objęte 19% podatkiem od zysków kapitałowych. Sposób poboru podatku zależy m.in. od rodzaju instrumentu i miejsca jego przechowywania.

Czy instrumenty dłużne można trzymać na IKE lub IKZE?

Tak, jeśli oferta danego banku lub domu maklerskiego obejmuje takie instrumenty. Dochody mogą wtedy korzystać z zasad podatkowych właściwych dla IKE albo IKZE.

Czy można odziedziczyć instrumenty dłużne?

Tak, instrumenty dłużne wchodzą do masy spadkowej. Spadkobierca musi przedstawić dokumenty potwierdzające prawo do spadku instytucji prowadzącej rachunek lub rejestr.

Czy instrument dłużny można kupić za dowolną kwotę?

Nie zawsze. Zakup zwykle wymaga nabycia co najmniej jednej jednostki o określonym nominale, a niektóre emisje mają wysoki minimalny próg wejścia.

Czym jest podporządkowanie długu?

To zasada określająca kolejność spłaty wierzycieli w razie problemów emitenta. Posiadacze długu podporządkowanego są zaspokajani później niż wierzyciele uprzywilejowani lub senioralni.

Czy emitent może wykupić instrument dłużny przed terminem?

Może, ale tylko wtedy, gdy warunki emisji przewidują opcję wcześniejszego wykupu. Inwestor otrzymuje wtedy kapitał wcześniej, co może ograniczyć przyszłe odsetki.

Co oznacza wycofanie instrumentu dłużnego z obrotu giełdowego?

Wycofanie z giełdy nie musi oznaczać wygaśnięcia zobowiązania emitenta. Może jednak utrudnić znalezienie nabywcy i ustalenie rynkowej wartości instrumentu.

Czy instrument dłużny w obcej walucie wiąże się z dodatkowym ryzykiem?

Tak, jego wynik dla inwestora zależy również od kursu walutowego. Nawet przy terminowej spłacie osłabienie waluty wypłaty wobec złotego może obniżyć faktyczny zysk.